ХХ әсир ақырларына келип адам саўдасы пүткил инсаниятқа қарсы тийкарғы қәўип-қәтерлерден бири болып қалды. Инсаннан эксплуатация мақсетлеринде пайдаланыў менен байланыслы жынаятлар асып барыўы тенденциясы бундай жәмийетлик қәўипли қылмыслар ақыбетинде жәмийеттиң демократиялық негизлерине қаст қылыў менен миллий қәўипсизликке де қәўип туўдырады.

Өзбекстан адам саўдасына қарсы гүресиўге байланыслы бир қатар халықаралық хужжетлерди, атап айтқанда БМШниң “Трансмиллий шөлкемлескен жынаятшылыққа қарсы гүрес хаққында”ғы Конвенциясын, БМШниң усы Конвенциясын толтырыўшы “Адам саўдасы, әсиресе, хаяллар хәм балалар саўдасының алдын алыў хәмде оған шек қойыў хәм оның ушын жазалаў хаққында”ғы Протоколды ратификация қылды, “Адам саўдасына қарсы гүресиў хаққында”ғы Нызам қабыл етилди хәм халықаралық хуқық нормаларын миллий нызамшылыққа имплементация қылыўға байланыслы тийисли өзгерислер киритилди.

Өзбекстан Республикасында ең жоқары қәдрият бул – инсан, оның өмири, еркинлиги, абыройы, қәдир-қымбаты хәм басқа тәбийий хуқықлары болып, оларды тәмийинлеў Конституция менен кепилленеди.

Нызамда адам саўдасы ушын жынайый жуўапкершилик белгиленгенлиги шахс еркинликлериниң конституциялық кепилликлеринен бири саналады.

Жынаят кодексиниң 135-статьясы биринши бөлиминиң диспозициясы мазмунына көре, адам саўдасы дегенде – адамды алып-сатыў яки адамды эксплуатация қылыў мақсетинде жаллаў, тасыў, тапсырыў, жасырыў яки қабыл қылыў түсиниледи.

Алды-сатты түриндеги адам саўдасы адамның басқа бир шахс тәрепинен өзге шахсқа пул, басқа материаллық байлықлар (мүлк), мүлкий характердеги хызметлер, мүлкий яки пул түриндеги қарыздан ўаз кешиў хәм т.б.лар сыпатындағы хақ есесине берилиўи хаққында жазба яки аўызеки келисим дүзилиўин нәзерде тутады. Бундай көринистеги адам саўдасында адам қандай мақсетлерде сатып алынғанлығы (сатылғанлығы) хуқыкый әхмийтке ийе емес.

Шахс адамды оның есесине хақ алынғанынан соң тапсырылыўы шәрти менен сатыўға уәде берип, бирақ алдыннан оның қасты материаллық байлықларды ийелеўге қаратылған хәм онда келисим шәртлерин орынлаў нийети болмаған халларда оның хәрекетлери алдаўшылық қурамын береди, алыўшының хәрекетлери болса сатып алыў түриндеги адам саўдасына урыныў сыпатында квалификация қылыныўы лазым.

Алыў-сатыў туриндеги адам саўдасынан парықлы турде, Жынаят кодексиниң 135-статьясында нәзерде тутылған басқа барлық халатлар ( жаллаў, тасыў, тапсырыў, жасырыў, қабыл қылыў)да жынайый жуўапкершилик жүзеге келиўиниң зәрүр шәрти – адамды эксплуатация қылыўға қаратылған мақсет бар болғанлығы болып табылады.

Адам мийнети хәм хызметлеринен мийнет, пуқаралық нызамшылығы нормаларына муўапық (мәселен, қурылыс яки подряд, хәк есесине хызмет көрсетиў, жолаўшы хәм жүк тасыў, траспорт экспедициясы ва т.б. шәртнамалар бойынша) пайдаланылған барлық халларда адам эксплуатациясы деп табылмайды. Бундай хуқықый мүнәсибетлерден келип шығатуғын мәжбуриятларды орынламаў менен байланыслы даўлар пуқаралық суд ислерин жүритиў тәртибинде шешилиўи керек.

Жынаят кодексиниң 135-статьясы биринши бөлими диспозициясында нәзерде тутылған жынаят қурамы формал болып, жынаят адамды алыў-сатыў келисими дузилген ўақыттан яки нызамның усы статьясында көрсетилген басқа қылмыс сәдир етилген ўақыттан тамамланған есапланады хәм усы статья бойынша жынайый жуўапкершиликке алып келеди.

 

Жынаят ислери бойынша

Хожели район суды баслығы                                      И.Алланиязов